सामान्य विषयले विवादको रूप लिँदा अहिले तराई अशान्त छ । सुरक्षाकर्मीको गोली लागेर केहीले ज्यान गुमाइसकेका छन् । यस्ता विवाद बढ्दै जाँदा कुन रुप लिन्छ भन्ने इतिहासले पुष्टि गरिसकेको विषय होद । चीनको टाइपिङ विद्रोहमा २ करोड भन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाएका थिए । मध्य युरोपमा तीस वर्ष लामो धार्मिक युद्ध चर्किदा ६० देखि ८० लाख मानिस मारिएका थिए ।
यस्तो पीडा हाम्रै नजिकको अर्को छिमेकी भारतले पनि बेहोरेको छ । भारतको विभाजन र त्यसपछिको दंगामा लाखौं मानिस मारिए । आज हामी त्यहीँ भारत विभाजन र त्यसपछिको दंगाको चर्चा गर्दैछौं ।
सन् १९४७- भारतले करिब दुई सय वर्ष लामो बेलायती शासनबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्यो। तर स्वतन्त्रताको खुसीसँगै दक्षिण एसियाले इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो मानवीय विपत्ति पनि भोग्नुपर्यो। धर्मका आधारमा भारत र पाकिस्तान विभाजित भए। त्यसपछि सुरु भयो साम्प्रदायिक दङ्गा, जसमा लाखौँ मानिस मारिए, करोडौँ विस्थापित भए र हजारौँ महिलामाथि अमानवीय हिंसा भयो।
भारतको विभाजन किन ?
भारतमा स्वतन्त्रताको आन्दोलन तीव्र बन्दै गइरहेको थियो। तर स्वतन्त्र भारत एउटै राष्ट्र रहने कि मुस्लिमका लागि छुट्टै देश बनाउने भन्ने विषयमा गम्भीर राजनीतिक विवाद थियो।
मुस्लिम लीगका नेता मोहम्मद अली जिन्नाले मुस्लिमहरूको राजनीतिक अधिकार सुरक्षित गर्न छुट्टै राष्ट्र पाकिस्तानको माग गरे। कांग्रेसले सुरुआतमा संयुक्त भारतको पक्ष लिए पनि अन्ततः विभाजन स्वीकार गर्न बाध्य भयो।
बेलायती शासनले लामो समयदेखि अपनाएको ूडिभाइड एन्ड रुलू अर्थात् विभाजन गरेर शासन गर्ने नीतिले हिन्दू र मुस्लिम समुदायबीचको अविश्वास झन् गहिरो बनाएको थियो।
विभाजन र दंगाको सुरुवात
सन् १९४७ को अगस्टमा पाकिस्तान र भारत दुई अलग देश बने। तर सीमारेखा निर्धारण हतारमा गरियो। कतिपय गाउँ, शहर र जिल्लाहरू रातारात दुई देशमा बाँडिए। सीमा घोषणा भएपछि लाखौँ मानिस अचानक आफू अल्पसंख्यक भएको देशमा परे।
त्यसपछि सुरु भयो मानव इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो जनस्थानान्तरण। भारतका मुस्लिम पाकिस्तान जान थाले भने पाकिस्तानका हिन्दू र सिख भारततर्फ लागे।
मानिसहरू घर छोडेर हजारौँ किलोमिटरको यात्रा गरिरहेका बेला अफवाह फैलिन थाल्यो—कहीँ हिन्दू मारिएका छन्, कहीँ मुस्लिममाथि आक्रमण भएको छ, कतै सिखहरूको नरसंहार भएको छ।
यी खबरहरू सत्य, अतिरञ्जित वा पूर्ण रूपमा झुटा जे भए पनि त्यसले प्रतिशोधको भावना भड्कायो। यो हिंसामा कति मानिसको मृत्यु भयो भन्ने एकिन तथ्यांक भेटिन्न । तर, इतिहासकारहरूको अनुमानअनुसार यो हिंसामा करिब ५ लाखदेखि २० लाखसम्म मानिसको मृत्यु भएको छ।
१ करोड ४० लाखदेखि १ करोड ८० लाख मानिस आफ्नो घरबार छोड्न बाध्य भए। करिब ७५ हजार महिला अपहरण, बलात्कार वा यौन हिंसाको शिकार भए। मानव इतिहासमा यति ठूलो जनस्थानान्तरण र साम्प्रदायिक हिंसा विरलै देखिएको छ।
रेल रोकियो, यात्रुहरू हत्याको सिकार भए । गाउँहरू जलाइए। महिलाहरू अपहरण र बलात्कृत बने। बालबालिका र वृद्धसमेत हिंसाबाट जोगिन सकेनन्। इतिहासकारहरूको अनुमानअनुसार यो हिंसामा करिब १० लाखदेखि २० लाखसम्म मानिसको मृत्यु भयो।
१ करोड ४० लाखदेखि १ करोड ८० लाख मानिस आफ्नो घरबार छोड्न बाध्य भए। करिब ७५ हजार महिला अपहरण, बलात्कार वा यौन हिंसाको शिकार भए।
राज्य र सुरक्षाकर्मीको भूमिका
विभाजनको समयमा ब्रिटिश भारतीय सेना आफैँ भारत र पाकिस्तानमा विभाजित हुँदै थियो। प्रहरी प्रशासन पनि अस्तव्यस्त थियो। धेरै ठाउँमा सुरक्षाकर्मी नै पुग्न सकेनन्। कतिपय स्थानमा उनीहरू संख्या र साधनको अभावमा असफल भए भने केही स्थानमा धार्मिक पक्षपात गरेको आरोप पनि लाग्यो।
ब्रिटिश प्रशासनले सत्ता हस्तान्तरणको प्रक्रिया छिटो टुंग्याउन खोज्दा पर्याप्त सुरक्षा योजना बनाउन सकेन। यही कारण हिंसा झन् भयावह बनेको धेरै इतिहासकारहरूको निष्कर्ष छ।
हिंसाको अन्त्य
हिंसा केही महिना निरन्तर चल्यो। पछि भारत र पाकिस्तान दुवैले सेना परिचालन गरे। कर्फ्यु लगाइयो। शरणार्थी शिविर बनाइयो। सीमापार जाने मानिसहरूको सुरक्षामा ध्यान दिइयो।
यही समयमा महात्मा गान्धीले शान्तिका लागि उपवास बसेर हिन्दू र मुस्लिम समुदायलाई हिंसा रोक्न सार्वजनिक अपिल गरे। धेरै क्षेत्रमा उनको नैतिक हस्तक्षेप प्रभावकारी भएको मानिन्छ।भारतको विभाजन केवल दुई देशको जन्म थिएन। यो करोडौँ परिवारको बिछोड, लाखौँ निर्दोष नागरिकको हत्या र पुस्तौँसम्म रहिरहने पीडाको कथा थियो।
आज पनि भारत र पाकिस्तानबीचको अविश्वास, कश्मीर विवाद र धेरै राजनीतिक तनावको जरो यही विभाजनलाई मानिन्छ। मूलत यो हिन्दू र मुस्लिमबीच फैलाइएको एउटा अफवाहको जडबाट जन्मेको दंगा थियो ।
इतिहासले सिकाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ के हो भने—जब राजनीति, धर्म र घृणा एक ठाउँमा मिसिन्छन्, त्यसको सबैभन्दा ठूलो मूल्य सर्वसाधारण नागरिकले चुकाउनुपर्छ। नेपालले पनि योबाट पाठ सिक्न आवश्यक छ । तराईले यो सिक्नुपर्छ, यो सिक्न जति ढिला हुन्छ नागरिकको ज्यान गइरहने छ, आमाको कोख रित्तिरहने छ ।
